نقش انرژی در دیپلماسی امروز

ایران و جهان
شکل ظاهری
  • کوچکتر کوچک وسط بزرگ بزرگتر
  • فونت پیش فرض Helvetica Segoe Georgia Times

 به گزارش انرژی پست 24، برای دهه های زیادی ، ایالات متحده از روابط چندجانبه مبتنی بر قوانین که با رشد مشترک کشور ها از طریق تجارت آزاد و یکپارچگی عمیق تر در روابط سیاسی و اقتصادی به دست می آید، حمایت کرده که امنیت انرژی به عنوان توانایی حفاظت از منابع انرژی کشورهای مختلف به خوبی در این سیستم ترویج می شد. از طرفی از آنجایی که ایالات متحده بزرگترین مصرف کننده و همچنین بزرگترین وارد کننده انرژی در جهان بود، حمایت از این راهکار در کنار سیاست خارجی  از علایق این کشور در حوزه سیاست داخلی و بین المللی انرژی آن بود.

اما امروزه این روابط روابط چندجانبه تغییر کرده است. جهان امروز در حال تجربه کردن محیط جدیدی از رقابت قدرت های بزرگ اقتصادی و جغرافیایی است که به وسیله تغییر مرکز اقتصاد جهانی، روابط بین کشور ها و همچنین تغییرات سریع تکنولوژی هدایت می شود. انرژی نقش مهمی در وقوع این انقلاب ایفا می کند و از طرفی تحت تاثیر این تغییرات نیز قرار می گیرد.  در حال حاضر شرایط فرق کرده و آمریکا دیگر بزرگترین مصرف کننده و بزرگترین واردکننده انرژی در جهان نیست، بلکه بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز جهان است که به زودی به یک صادرکننده بدون واردات تبدیل خواهد شد. دنیای انرژی از سوی دیگر به وسیله گسترش انرژی های تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی و انرژی بادی و همچنین چالش های جدید آب و هوایی به دلیل سوخت های موجود، به سرعت در حال تغییر است. این تغییرات منافع ملی ایالات متحده در حوزه انرژی را نیز تغییر داده است.

به همین دلیل ایالات متحده باید تصمیمات مهمی برای حفظ موقعیت خود در فضای جدید حوزه انرژی بگیرد و این سوال وجود دارد که آیا انرژی می تواند در رقابت ژئوپلیتیکی جدید، نقش موثری در دستیابی آمریکا به اهداف خود داشته باشد؟ آیا یک کشور یا گروهی از آنها هستند که برای توسعه بازار انرژی خود آماده باشند و این موضوع بتواند بر منافع ملی آمریکا اثر بگذارد؟ تغییرات حاضر چگونه در کشورهایی که به دنبال ایجاد فضای جغرافیایی و اقتصادی بزرگتر برای گسترش نفوذ خود هستند، بر راهکار ایالات متحده در مورد امنیت جهانی انرژی تاثیر خواهد گذاشت؟

پاسخ به هریک از این سوالات ، پیش نیاز تعیین سیاست خارجی و سیاست انرژی آمریکا است. بنابراین این کشور از یک استراتژی که انرژی را اولاً به عنوان ابزاری برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی در هر منطقه و دوماً به عنوان محلی برای رقابت و کسب مزیت های یک اقتصاد استراتژیک در نظر دارد، استفاده می کند. اما سایر قدرت های جهانی مثل چین و روسیه هم یک رقابت قوی در این برنامه آمریکا به راه انداخته اند. انرژی به وضوح در استراتژی های امنیتی، روابط خارجی و استراتژی اقتصادی هر سه کشور نمایان است، اما نحوه استفاده از آن متفاوت است. اگرچه هر سه آنها اهمیت حفظ منابع انرژی و تاثیر بر اقتصاد جهانی را می دانند، اما در کنار آن اهمیت انرژی به عنوان اهرمی در روابط خارجی در سطح جهان و منطقه را فراموش نکرده اند. مسئله کنونی انجمن بین المللی انرژی این است که امنیت انرژی مشترک در سطح جهان که از طریق بازار یکپارچه و آزاد تامین می شد، در حال نابودی است و اکنون به سمت نفوذ در فضای اقتصادی و منطقه ای حرکت می کند.

تغییر تعادل قدرت

ساختار قدرت بین دولت ها در حال تغییر است. یک دهه قبل ” زبیگنیف برژینسکی” از یک تغییر اساسی در تعادل قدرت ها که به دلیل ” بیداری سیاسی جهان” اتفاق می افتد، خبر داد. در سال ۲۰۱۶ نیز ” هنری کیسینجر” در مورد طبیعت تغییر قدرت های جهان صحبت کرد. او در این مورد می گفت که عملا تمام بازیگران در خاورمیانه،روسیه،چین و برخی از کشور های اروپا با یک تصمیم گیری استراتژیک بزرگ  مواجه هستند. بنابراین ساختار قبلی قدرت در حال تغییر است و ساختار جدید در حال شکل گیری است. به همین دلیل رقابت بین کشور ها مخصوصا رقابت های سیاسی شدت بیشتری گرفته است. در این راستا وقتی کشور ها به گسترش فضای نفوذ و تاثیرگذاری خود فکر می کنند، انرژی می تواند نقش هدف و همچنین نقش ابزاری برای گسترش نفوذ آنها را بازی کند. البته شاید بسیاری از توسعه ها و تجارت در حوزه انرژی در فضای معمول انجام شود، اما بخش هایی مانند زیرساخت های انرژی، سرمایه گذاری و کنترل منابع می تواند موجب ایجاد و یا چالش در روابط بین کشور ها شود. در واقع  پس از پایان جنگ سرد، رقابت واقعی بین سه قدرت بزرگ جهان ( چین، روسیه و آمریکا) وجود دارد. در ادامه این مسیر، فضاهای جدیدی برای رقابت به وجود آمد و پای آن به مناطق دارای منابع فراوان انرژی مثل مناطق قطبی و یا اقتصاد های نو ظهور آفریقا باز شده است.

تغییر چشم انداز انرژی

در همین زمان بخش انرژی با تغییرات مهم و متنوعی مواجه است که قادر است ساختار بازار جهانی را تغییر دهد. سیستم فعلی انرژی شامل سوخت فسیلی( نفت، گاز و ذغال سنگ) و اخیرا نیز انرژی های تجدیدپذیر( خورشیدی، بادی و بیوانرژی) است. مصرف این منابع برای تولید برق در مناطق مختلف متفاوت است، به طوریکه برخی کشور ها بیش از ۲۵ درصد از برق خود را از منابع انرژی تجدیدپذیر تولید می کنند. هرچند ذغال سنگ هنوز در این چرخه وجود دارد، اما نفت بجز تعداد اندکی از کشور ها دیگر به عنوان سوخت تولید برق مصرف نمی شود. البته بخش حمل و نقل همچنان توسط نفت هدایت می شود، اما افزایش بازدهی و کاهش هزینه باتری های الکتریکی به این معنی است که خودرو های برقی مصرف نفت در این بخش را کاهش می دهند. این درحالی است که مصرف نفت در سوخت خودرو های سنگین، کشتی ها، هواپیما ها و همچنین خوراک پتروشیمی همچنان ضروری است.

در بحث های ژئوپلیتیکی، نقشه انرژی جهان نیز تغییر اساسی کرده است. توسعه اقتصادی که در گذشته سهم بزرگی در رشد تقاضای انرژی داشت، در حال حاضر تقریبا تمام رشد تقاضا را به خود وابسته کرده است. برای مثال چین که در گذشته،  بیشترین رشد تقاضای انرژی را ثبت کرده، در سال های اخیر به دلیل تعدیل رشد اقتصادی خود، رشد تقاضای انرژی را نیز کاهش داده است. همچنین ایالات متحده که روزی بزرگترین مصرف کننده جهان بود، هم اکنون بزرگترین تولید کننده نفت و گاز جهان است. این رشد سریع در تولید نفت و گاز جهان موجب شد تا قیمت این منابع در سال ۲۰۱۴ سقوط کند و موجب نگرانی های مالی برای اقتصاد صادرکنندگان نفت و گاز شد و از طرفی نیز سبب همکاری بین روسیه و اوپک برای مدیریت تولید و متعادل سازی قیمت ها شد.

تاثیرگذاری یا نفوذ یک مفهوم چندوجهی و معمولا غیر شفاف است. انرژی با وجود اینکه قابل مشاهده و محسوس است، اما می تواند عاملی برای نفوذ شناخته شود. علیرغم مرزبندی منافع استراتژیک و منافع تجاری، اما امروزه انرژی یکی از مهم ترین بخش های سرمایه گذاری  و تجارت چین در جهان است. برای روسیه نیز انرژی یکی از دو محصول استراتژیک این کشور محسوب می شود و به همین دلیل زیرساخت بهره برداری از مناطق قطبی فراهم شده است. این امر برای ایالات متحده نیز صادق است و انرژی بخشی از روابط دو جانبه با متحدان این کشور شناخته می شود. بنابراین یکی از اهداف آمریکا در سیاست خارجه خود، جلوگیری از گسترش یک بازار انرژی توسط یک یا گروهی از کشور ها است؛ چراکه می خواهد از رشد هرگونه قدرت موجود در این بازار ها ممانعت کند.

یکی از مثال های اخیر در خصوص مسائل ژئوپلیتیک و اهمیت انرژی ، مسئله ونزوئلا است. کشوری که یکی از متحدان و منابع مهم آمریکا بود، اکنون مجرم و گناهکار شناخته می شود. این درحالی است که روسیه و چین آمده اند تا بیشتر منابع این کشور را تصاحب کنند. در حقیقت ایالات متحده حضور کشور های دیگر در ونزوئلا را تهدیدی برای امنیت ملی خود می داند. این به این معنی است که آمریکا نیاز خواهد داشت تا راهبرد مناسبی برای مقابله با چین و روسیه در موضوع هدایت ونزوئلا و تصاحب منابع آن اتخاذ کند.

از طرفی روابط خاورمیانه هم در حال تغییر است و کشور های این منطقه بیشتر به دنبال بازار آسیا به عنوان بازار آینده فروش نفت خود هستند و روسیه نیز با افزایش روابط خود با اوپک و سرمایه گذاری در انرژی خاورمیانه، به نظر می رسد روابط نزدیک تری با کشور های این منطقه ایجاد کند. هرچند حضور ایالات متحده در خاورمیانه طولانی و پیچیده است، اما ظاهرا برخی از هم پیمانی ها در حال تغییر است و انرژی عامل اصلی این تغییرات است.

یکی دیگر از مناطق در حال رشد برای رقابت استراتژیک، حوزه گاز طبیعی است. در سال های گذشته بازار گاز طبیعی تغییر کرده و کشوری مثل آمریکا که از واردکنندگان گاز طبیعی بود، هم اکنون دارای موقعیت و اولویت های متفاوتی در بازار است. هم چنان که این بازار در حال تغییر است، اما این موضوع  شفاف نیست که آیا پیش فرض های موجود برای توسعه بازار گاز با منابع بیشتر و تجارت گسترده تر، در واقعیت درست خواهد بود یا نه؟ این سوال اکنون جلوتر رفته و آمریکا به عنوان کشور صادرکننده در حال رشد گاز، در مورد مزایای سیاست خارجی و سیاست اقتصادی که امیدوار است از صادرات گاز خود به دست آورد، سخن می گوید.

جمع بندی

در مورد آینده امنیت انرژی جهان تحلیل های کمی وجود دارد زیرا جهان به سرعت در حال تغییر است. در گذشته امنیت انرژی از توسعه بازار جهانی نفت نشات می گرفت، درحالیکه آینده امنیت انرژی ممکن است به امنیت سیستم تولید برق و امنیت سیستم داده ها وابسته باشد و به هر حال این نکته مهمی است که رقابت و تلاش برای تاثیر گذاری در کشور های جهان یکی از مشخصه های مهم چشم انداز انرژی جهان خواهد بود. 

منبع: مرکز مطالعات استراتژیک و بین الملل (CSIS)

 

اخبار نفت و گاز | اخبار نفتی | اخبار نفت جهان | اخبار نفت ایران | اخبار انرژی | اخبار پتروشیمی | اخبار انرژی | اخبار نفت | اخبار گاز | جدید ترین اخبار نفت | جدید ترین اخبار گاز